“Ngay cả những người sinh ra đã có sức sống và thể lực dồi dào, nếu không biết giữ gìn sức khỏe, bỏ bê bản thân ngày đêm thì cũng có thể chết trẻ.
Ngược lại, có những người bẩm sinh vốn yếu ớt, dễ đổ bệnh, nhưng vì ý thức được điều đó nên luôn chăm sóc bản thân với sự cẩn trọng, nhờ vậy lại có thể sống rất thọ.”
— Quyển 1, chương Tổng luận Thượng, Yōjōkun (Dưỡng sinh huấn), Kaibara Ekiken

Bạn không cảm thấy đau ở đâu rõ rệt, vẫn đi làm, ăn uống, sinh hoạt như bình thường. Thế nhưng, trong một lần khám sức khỏe định kỳ, bác sĩ lại nói rằng một vài chỉ số của bạn đang hơi cao, tức là chưa đến mức phải điều trị, nhưng cũng nên theo dõi.

Nghe vậy, bạn cẩn thận hơn vài ngày, làm theo những hướng dẫn được đưa ra rồi cuộc sống lại trở về nhịp cũ.

Một năm sau, những chỉ số ấy lại nhích lên thêm một chút. Vài năm nữa trôi qua, đến một ngày bạn được thông báo rằng mình đã có dấu hiệu tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ và đường huyết bất thường...

Thực tế, cơ thể không đợi đến khi chúng ta cảm thấy đau mới bắt đầu thay đổi.

Nhiều vấn đề sức khỏe mạn tính, đặc biệt là những bệnh liên quan đến lối sống, có thể âm thầm hình thành trong thời gian dài dưới tác động của chế độ ăn thiếu cân bằng, ít vận động, ngủ không đủ, căng thẳng kéo dài và nhiều thói quen sinh hoạt khác.

Và đây cũng là lúc một khái niệm lâu đời của Nhật Bản trở nên rất đáng để suy ngẫm, đó là: Mibyou (未病).

Mibyou có thể hiểu là trạng thái chưa hoàn toàn khỏe mạnh, nhưng cũng chưa biểu hiện thành một căn bệnh rõ ràng. Đó là lằn ranh chuyển tiếp, nơi chúng ta vẫn còn nhiều cơ hội để kịp thời điều chỉnh và thay đổi hướng đi của sức khỏe.

1. “Không bệnh” có thực sự đồng nghĩa với “khỏe”?

Trong suy nghĩ thông thường, sức khỏe thường được chia thành hai trạng thái khá rõ ràng:
– Khỏe
– Bệnh
Và nếu chưa có bệnh, chúng ta dễ mặc nhiên cho rằng mình vẫn đang khỏe.

Nhưng cơ thể con người không vận hành theo một đường ranh đơn giản như vậy.

Có những thay đổi đã bắt đầu từ rất lâu trước khi một căn bệnh được chẩn đoán. Một số chỉ được phát hiện qua xét nghiệm. Một số khác lại xuất hiện dưới những biểu hiện rất mơ hồ: Dễ mệt hơn, ngủ không sâu, sức bền giảm, tiêu hóa thất thường,...

Trong y học Nhật Bản, khái niệm Mibyou được dùng để nói đến trạng thái bệnh chưa biểu hiện rõ ràng, nhưng cơ thể đã xuất hiện những dấu hiệu mất cân bằng hoặc có nguy cơ tiến triển theo hướng bệnh lý.

Hội Y học Đông phương Nhật Bản hiện vẫn đề cập đến việc nhận diện trạng thái Mibyou – “chưa bệnh” và Ibyou – “đã bệnh” trong cách tiếp cận của Kampo (hệ thống y học truyền thống của Nhật Bản).

Một bài viết chuyên môn trên Tạp chí Hệ thống Mibyou Nhật Bản từng phân biệt hai dạng Mibyou khá dễ gặp:

(1) Có những triệu chứng chủ quan, nhưng xét nghiệm chưa cho thấy bất thường rõ ràng.
(2) Không cảm thấy triệu chứng đáng kể, nhưng các chỉ số xét nghiệm đã bắt đầu xuất hiện bất thường.

Điều đó cho thấy “chưa phát hiện bệnh” và “cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh” không phải lúc nào cũng giống nhau.

2. Tư tưởng dưỡng sinh đã có từ hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm trước

Điều thú vị là tư tưởng “chăm sóc cơ thể trước khi bệnh xuất hiện” không phải là một xu hướng sức khỏe mới của thời hiện đại, mà thực chất, tinh thần này đã xuất hiện từ rất lâu trong tư tưởng y học phương Đông.

Tại Nhật Bản, nó được tiếp nối và diễn giải rất gần gũi qua văn hóa Yōjō – có thể hiểu là chủ động dưỡng sinh, gìn giữ sức khỏe thông qua ăn uống, nghỉ ngơi, vận động và cách sống hằng ngày.

Một trong những người tiêu biểu cho tư tưởng ấy là Kaibara Ekiken (1630–1714), học giả nổi tiếng của Nhật Bản thời Edo.

Năm 1713, khi đã 83 tuổi, ông hoàn thành Yōjōkun – một tác phẩm bàn về cách sống và gìn giữ sức khỏe. Thư viện Quốc hội Nhật Bản (National Diet Library) cũng ghi nhận tác phẩm được xuất bản vào năm 1713.

Điều đáng chú ý là Ekiken không chỉ bàn về việc “phải làm gì khi đã mắc bệnh”, mà ông quan tâm nhiều hơn đến câu hỏi: Một người nên sống như thế nào để hạn chế nguy cơ bệnh tật xuất hiện ngay từ đầu?

Các nghiên cứu hiện đại về Yōjōkun cho thấy tác phẩm đề cập đến rất nhiều yếu tố mà ngày nay chúng ta vẫn xem là nền tảng của sức khỏe: ăn uống, giấc ngủ, vận động, tư thế, đi lại, cách kiểm soát tâm trí và những thói quen sinh hoạt hằng ngày.

Nói cách khác, từ hàng trăm năm trước, tư tưởng dưỡng sinh của người Nhật đã đặt ra một câu hỏi rất đáng suy ngẫm, rằng: Không chỉ là “Làm thế nào để chữa bệnh?”, mà còn là “Làm thế nào để hạn chế bệnh xuất hiện hơn?”

3. “Phòng bệnh hơn chữa bệnh” không chỉ là một câu nói

Ngày nay, y học hiện đại ngày càng nhấn mạnh vai trò của phòng bệnh, phát hiện sớm và điều chỉnh lối sống.

Tại Nhật Bản, khám sức khỏe định kỳ không đơn thuần là để tìm kiếm một căn bệnh đã hình thành. Theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản (MHLW), một trong những mục tiêu của công tác khám sức khỏe còn là theo dõi sự thay đổi của các chỉ số theo thời gian và thúc đẩy những thay đổi hành vi có lợi cho sức khỏe.

Đây là một điểm rất đáng lưu tâm, vì một con số không nhất thiết phải chờ đến khi vượt xa ngưỡng chẩn đoán mới bắt đầu xử lý.

Chẳng hạn:
– Nếu huyết áp tăng dần qua từng tháng, đó đã là một xu hướng cần được chú ý.
– Nếu vòng eo ngày một lớn hơn, đường huyết hoặc mỡ máu thay đổi theo chiều hướng bất lợi, đó cũng là lúc nên nhìn lại lối sống.
– Nếu bạn bắt đầu cảm thấy thể lực giảm, ngủ kém hơn, dễ mệt hơn dù chưa được chẩn đoán một căn bệnh cụ thể, đó cũng là thời điểm cần quan tâm đến sức khỏe thay vì chờ đến khi một “tên bệnh” xuất hiện.

Bởi nhiều bệnh liên quan đến lối sống có thể tiến triển trong thời gian dài mà gần như không gây ra triệu chứng rõ ràng. Chính vì vậy, ở giai đoạn còn nhẹ, việc thay đổi lối sống có thể góp phần cải thiện một số chỉ số quan trọng, và thậm chí điều chỉnh thể trạng toàn diện của một người khi được duy trì đủ lâu.

Vì vậy, giá trị của khám sức khỏe không chỉ nằm ở câu hỏi: “Tôi có bệnh hay chưa?”, mà còn ở một câu hỏi quan trọng không kém: “Sức khỏe của tôi đang thay đổi theo chiều hướng nào?”

4. Đừng chỉ theo dõi sức khỏe sau khi bệnh đã xuất hiện

Một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn đến lĩnh vực y học dự phòng và chăm sóc sức khỏe tại Nhật Bản là bác sĩ Hinohara Shigeaki, người có nhiều năm gắn bó với hệ thống khám sức khỏe và y học dự phòng.

Trong các công trình về khám sức khỏe, bác sĩ Hinohara cùng các cộng sự đã nhấn mạnh vai trò của việc đánh giá và theo dõi sức khỏe, đặc biệt trong bối cảnh dân số Nhật Bản ngày càng già hóa.

Một công trình khác về y học dự phòng của bác sĩ Koizumi Akira cũng ghi nhận sự chuyển dịch đáng chú ý trong y học Nhật Bản: từ chỗ chủ yếu tập trung vào phát hiện và điều trị bệnh sớm, sang ngày càng coi trọng việc ngăn ngừa nguy cơ ngay từ trước khi bệnh hình thành rõ ràng, đặc biệt thông qua điều chỉnh lối sống.

Tinh thần ấy rất gần với Mibyou: Đừng chỉ đợi đến khi cơ thể lên tiếng bằng một căn bệnh. Hãy học cách nhận ra những tín hiệu xuất hiện trước đó.

5. Lằn ranh giữa “không khỏe” và “không bệnh”

Hãy hình dung sức khỏe giống như một con đường. Ở một phía là trạng thái khỏe mạnh, còn phía còn lại là bệnh lý đã biểu hiện rõ ràng. Tuy nhiên, giữa hai đầu ấy không phải là một khoảng trống, có rất nhiều bước chuyển tiếp mà chúng ta có thể lựa chọn để quyết định sức khỏe đi theo xu hướng nào.

Khi những thay đổi còn nhỏ, chúng ta thường vẫn còn nhiều cách để điều chỉnh: ăn uống cân bằng hơn, giảm rượu bia nếu đang sử dụng thường xuyên, duy trì vận động, ngủ đủ, kiểm soát cân nặng, quản lý căng thẳng, theo dõi các chỉ số sức khỏe hoặc đi khám khi xuất hiện dấu hiệu bất thường…

Và điều đó không có nghĩa là phải sống một cuộc đời “hoàn hảo”. Vì không ai có thể ăn uống đầy đủ mỗi ngày, tập luyện đều đặn tuyệt đối hay loại bỏ hoàn toàn căng thẳng khỏi cuộc sống của mình.

Tinh thần của chăm sóc sức khỏe chủ động không phải là ép bản thân không bao giờ được có vấn đề, mà là khi nhận ra vấn đề, hãy bắt đầu điều chỉnh càng sớm càng tốt.

Nhưng nếu cứ nhắc đến “phòng bệnh”, liệu chúng ta có phải sống trong tâm thế luôn lo lắng về bệnh tật?

Thực ra, tinh thần của Mibyou có thể được hiểu theo hướng hoàn toàn ngược lại: Chủ động hơn để bớt bị động hơn.

– Khám sức khỏe để biết cơ thể mình đang ở đâu.
– Theo dõi các chỉ số để nhận ra xu hướng thay đổi.
– Điều chỉnh chế độ ăn trước khi những thói quen không tốt tích lũy thành vấn đề lớn.
– Duy trì vận động trước khi thể lực suy giảm rõ rệt.
– Quan tâm đến giấc ngủ trước khi thiếu ngủ trở thành “một điều hiển nhiên”.

Đó không phải là sống trong sợ hãi, mà là trao cho bản thân thêm thời gian và thêm lựa chọn.
Bởi khi một vấn đề đã tiến triển thành bệnh, chúng ta có thể phải dành rất nhiều thời gian, công sức và nguồn lực để kiểm soát hoặc điều trị nó. Thế nhưng, khi mới nhận ra những thay đổi nhỏ, đôi khi điều cần thiết chỉ là bắt đầu sống khác đi.

Và có lẽ đó cũng chính là giá trị bền vững nhất mà Mibyou muốn nhắc nhở chúng ta, rằng:
Sức khỏe không chỉ được chăm sóc khi bệnh xuất hiện.
Mà sức khỏe được xây dựng từ rất lâu trước đó.